Prezentowana lista jest pierwszą próbą analizy zagrożenia wszystkich mięczaków wodnych Górnego Śląska w granicach opracowania, które obejmują byłe województwa: bielskie, częstochowskie, katowickie i opolskie (zgodnie z podziałem terytorialnym kraju do roku 1998). Jest także pierwszą w Polsce czerwoną listą regionalną.

Z uwagi na metodę gromadzenia danych faunistycznych oraz niedostateczne rozpoznanie zagrożenia malakofauny wodnej w skali całych województw, na niniejszej liście określono statusy zagrożenia gatunków dla następujących makroregionów fizyczno-geograficznych, obejmujących częściowo lub w całości omawiany teren (Kondracki 1981):

• Nizina Śląska (część w byłym woj. opolskim i katowickim) - część Niziny Śląskiej, wchodząca w skład Górnego Śląska, obejmuje tereny po obu stronach Odry i kilka jej lewo- i prawobrzeżnych dopływów. Występują tu liczne zbiorniki antropogeniczne: glinianki, wyrobiska popiaskowe, kompleksy stawów rybnych i kilka dużych zbiorników zaporowych.
• Wyżyna Śląska (cała w byłym woj. katowickim i opolskim) - Wyżyna Śląska wyróżnia się bardzo znacznymi antropogenicznymi przekształceniami powierzchni ziemi na całym jej obszarze. Przekształcenia te zaburzyły, a w wielu przypadkach zniszczyły, pierwotne stosunki hydrologiczne. Rzeki zostały w wielu miejscach zmienione w wybetonowane kanały, a wiele drobnych cieków zanikło w ogóle, w wyniku intensywnego odwadniania terenów górniczych lub woda uciekła pod ziemię, w następstwie prac podziemnych. Wszystkie zbiorniki na Wyżynie Śląskiej powstały w wyniku zamierzonej działalności człowieka (zbiorniki zaporowe, stawy rybne, wyrobiska popiaskowe, żwirownie, glinianki, rowy melioracyjne) lub jako efekt uboczny tej działalności (trwałe lub efemeryczne zbiorniki zapadliskowe, powstające na skutek zapadania się powierzchni ziemi nad wyeksploatowanymi wyrobiskami górniczymi).
• Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (część w byłym woj. częstochowskim i katowickim) - górnośląska część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej odznacza się ubóstwem siedlisk wodnych. Krasowy charakter tego obszaru ułatwia ucieczkę wód powierzchniowych w podłoże. Spotykamy tu głównie wyrobiska popiaskowe i stawy hodowlane oraz nieliczne zbiorniki przy zakładach przemysłowych.
• Kotlina Oświęcimska (cała w byłym woj. bielskim i katowickim) - Kotlina Oświęcimska obejmuje dorzecze górnej Wisły i szeregu jej dopływów. Teren jest znacznie wilgotniejszy niż obszary wymienione powyżej. Spotykamy tu bagniska i rozlewiska, co powoduje, że kotlina nazywana jest często Żabim Krajem. Występują tu liczne mniejsze i większe cieki oraz wielkie kompleksy starych stawów rybnych. Dwa duże zbiorniki zaporowe: Goczałkowicki i Łąka koło Pszczyny mają charakter jezierny. W dolinach rzek powstał szereg zbiorników w wyrobiskach pożwirowych i, w wyniku zmiany koryt, mniejsze i większe starorzecza.

Z uwagi na niewielką liczbę gatunków ślimaków wodnych i małży, analizie poddano całą poznaną dotychczas malakofaunę wodną Górnego Śląska. Sporządzenie listy gatunków, określenie kategorii zagrożenia oraz stwierdzenie faktów ich wymarcia oparto na informacjach zawartych w piśmiennictwie malakologicznym (Serafiński i in. 2000) oraz na wynikach bieżących badań terenowych autorów, prowadzonych w latach 1974-1999. Gromadzenie materiałów do listy zakończono w grudniu 2000 roku, a ostatnie uzupełnienia wprowadzono w lipcu 2001 roku.

Prezentowana lista zawiera 61 gatunków mięczaków wodnych (38 gatunków ślimaków i 23 gatunki małży), dla których określono kategorie zagrożenia. W przypadku ślimaków, 8 gatunków uznano za wymierające, 9 gatunków za narażone na wyginięcie oraz 2 za rzadkie. W przypadku małży, 1 gatunek uznano za wymarły, 12 gatunków za narażone na wyginięcie, 6 gatunków za rzadkie. Zagrożenie tych grup, wyrażone wskaźnikiem procentowym, wynosi 50% dla ślimaków i 91% dla małży.

W porównaniu z listą mięczaków wodnych, wymienionych w opublikowanej w 1894 roku monografii Merkela nie stwierdza się znacznych ubytków w malakofaunie wodnej Górnego Śląska. Wszystkie wymienione przez Merkela gatunki zachowały się do dziś, choć zniknęły z pewnych stanowisk, na których obserwowano ich obecność przed stu laty. Szczególnie dotyczy to niektórych stanowisk w Odrze. Natomiast pojawiło się na Górnym Śląsku kilka gatunków zawleczonych z innych obszarów lub odnalezionych po raz pierwszy dopiero w ostatnich latach. Gatunkami zawleczonymi, których w XIX wieku nie było jeszcze na Górnym Śląsku, są: znaleziona po raz pierwszy w roku 1910 Physella acuta i stwierdzone dopiero po II wojnie światowej: Potamopyrgus antipodarum, Marstionopsis scholtzi, Ferrissia wautieri i Dreissena polymorpha. Gatunkami, których obecność na omawianym terenie stwierdzono dopiero w ostatnich latach, mimo że należą do fauny środkowoeuropejskiej i znane są z terenów sąsiednich, są: Bithynia leachi i Stagnicola occulta.

W ostatnich latach pojawiło się na Górnym Śląsku niespodziewane zagrożenie dla rodzimej malakofauny wodnej w związku z kolonizacją wielu środowisk wodnych przez gatunki mięczaków, pochodzące z innych regionów świata, które wypierają niektóre rodzime gatunki z dotychczas zamieszkiwanych siedlisk. Tak np. wodożytka nowozelandzka (Potamopyrgus antipodarum), która na Górnym Śląsku pojawiła się w połowie lat 80., wypiera rodzime gatunki drobnozbiornikowe. Jej wielka ekspansywność oraz duża rozrodczość (jest to gatunek rozmnażający się partenogenetycznie) powoduje bardzo szybkie opanowywanie nowych środowisk wodnych i eliminację licznych gatunków rodzimych. Mechanizm tego działania nie jest dotychczas poznany. Podobne zagrożenie dla rodzimych małży stwarza zawleczona do niektórych zbiorników rekreacyjnych racicznica zmienna (Dreissena polymorpha). Gatunek ten powoduje redukcję liczebności rodzimych gatunków małży, a niekiedy całkowitą eliminację niektórych spośród nich.

Czerwoną listę mięczaków słodkowodnych (Gastropoda i Bivalvia) Górnego Śląska można pobrać bezpośrednio ze strony (w formacie  PDF (202 KB)).

Do przeglądania i drukowania dokumentów w formacie  PDF można użyć m.in. dostępnego bezpłatnie programu Adobe Acrobat Reader.

Materiał strony opracowano 15 marca 2004 roku. Autor opracowania: A. Miszta.