Historię człowieka tworzą dzieje jego zmagania się z przyrodą. Przyroda (ożywiona i nieożywiona) stanowiła i wciąż stanowi najważniejszy czynnik wpływający na zachowania społeczne człowieka. Starożytne kultury powstawały w obszarze deltowym wielkich rzek. Klimat, rzeźba geograficzna terenu, struktura gleby, zasoby mórz i rzek, bogactwa mineralne itd. współtworzą kształty życia społecznego, także współczesnych społeczeństw, nawet tych najbardziej rozwiniętych pod względem technologicznym. Badania prowadzone m.in. w USA wykazują, że warunki środowiskowe, do których zaliczano czyste powietrze, wodę, żywność, odpady oraz zawarte w nich substancje i czynniki, w 21% warunkują utrzymanie zdrowia.

Paradoks egzystencji dzisiejszego człowieka wyrasta z faktu, że w pogoni za nieustannym postępem technologicznym, zmagającym się z prawami przyrody i zmierzającym do jej bezwzględnego podporządkowania doraźnym i niekiedy sezonowo atrakcyjnym celom, zatracił świadomość, iż on sam stanowi cząstkę tego świata i podlega jego uniwersalnym i odwiecznym prawom. Olśniewające osiągnięcia w dziedzinie nauk technicznych, medycznych czy biologicznych okrutnie kontrastują z perspektywami katastrofy ekologicznej, czy z teraźniejszością klęsk żywiołowych lub rozpaczliwą bezradnością w obliczu starych i nowych chorób nękających ludzkość (...).

Człowiek jest depozytariuszem przyrody i jej stróżem. Biblijny nakaz o "czynieniu sobie ziemi poddanej" nie może być interpretowany jako przyzwolenie na jej bezwzględną eksploatację. Zrozumienie tego faktu z trudem przedziera się przez wielowiekowe przyzwyczajenia dzisiejszego człowieka grabieżczo wyrąbującego tropikalne lasy, stosującego technologie przemysłowe, których skutkiem jest tzw. efekt cieplarniany, beztrosko zatruwającego rzeki, jeziora i morza, bezmyślnie wyrzucającego odpady i śmieci z domowego gospodarstwa do pobliskiego lasu, czy też alkoholem, tytoniem i narkotykami, niszczącego siebie i kondycję zdrowotną przyszłych pokoleń. W postawie człowieka wobec przyrody odzwierciedla się postawa, jaką przyjmuje wobec samego siebie.

Współcześnie coraz wyraźniej, choć jeszcze w stopniu niewystarczającym, w mentalność zbiorowości i pojedynczych ludzi wpisuje się świadomość, że przyroda jest wartością, że należy ją chronić, otaczać opieką, mądrze i roztropnie wykorzystywać, że trzeba z nią współpracować. Socjologowie przyjmują, że zróżnicowanie postaw ludzi wobec przyrody jest związane nie tylko z ich naturalnymi potrzebami biofizycznymi, ale zależą one także od kultury, określonej grupy społecznej, od kultury narodu.

Dzisiaj już trudniej człowiekowi uwierzyć, że kłęby dymów z fabrycznych kominów zasnuwających widnokrąg są znakiem pomyślności jego narodu i wskaźnikiem osobistego dobrobytu. W czasie wakacyjnych wędrówek łatwo może dostrzec zniszczone lasy od przemysłowych wyziewów, zatrute ściekami rzeki czy jeziora, zniszczone krajobrazy. Zdaje się, że człowiek wciąż jednak - myśląc o przyrodzie i jej zagrożeniach - bardziej odnosi przyczyny tych zagrożeń do działalności innych, niż do siebie. Łatwo się wówczas uspokoić przekonaniem, że to właściwie "oni" są winni tym zniszczeniom. "Oni" to znaczy nie "ja" i nie "my". Łatwo by znaleźć przykłady takiego myślenia, obecne wciąż w praktyce produkcyjnej wielu zakładów przemysłowych, może gospodarstw rolnych, mieszkańców domków letniskowych itp.

Problem środowiska przyrodniczego to problem makroświatowy i makrospołeczny, międzypaństwowy i międzykulturowy. Jest przedmiotem konwencji lub politycznych sporów. Ale to także problem pojedynczego człowieka i najmniejszych społeczności. Bowiem ostatecznie w życiu pojedynczego człowieka rozstrzyga się postawa całej społeczności wobec przyrody. W zakresie ochrony przyrody zapewne wiele już zrobiono. Tworzone są rezerwaty przyrody i parki krajobrazowe, większą uwagę zwraca się na najbliższe środowisko miejsca pracy, czy miejsca zamieszkania. Ludzie wyraźniej uświadamiają sobie, że zanieczyszczenie środowiska naturalnego jest bezpośrednim zagrożeniem zdrowia i życia. Organizuje się dla dzieci tzw. "zielone szkoły", może częściej wyjeżdża się w góry, do lasu, w tereny "czystego środowiska". Badania socjologiczne zdają się jednak sugerować, że nie we wszystkich grupach społecznych, jednakowa jest świadomość zagrożenia ekologicznego i traktowanie przyrody jako wartości. Wskazuje się między innymi na różnicującą rolę wykształcenia i wieku. Warto więc, aby poprzez kształcenie, wychowanie, oddziaływanie środków społecznego przekazu upowszechniła się zasada, że służebna postawa człowieka wobec przyrody jest równocześnie służebną postawą wobec siebie i bliźnich.

Tekst autorstwa prof. dr. hab. Wojciecha Świątkiewicza (Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Nauk Społecznych), który ukazał się w 1995 roku, w 1 numerze kwartalnika Przyroda Górnego Śląska, wydawanego przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska.

Materiał strony opracowano 26 stycznia 2004 roku. Autor opracowania: A. Wower.