Rozmieszczenie i granice wytypowanych ostoi przedstawiono na mapie.

Ostoje płazów i gadów w województwie śląskim

Wszystkie krajowe gatunki płazów i gadów podlegają prawnej ochronie gatunkowej. Taka forma ochrony nie jest jednak wystarczająca i powinna jej towarzyszyć ochrona obszarowa, a więc ochrona siedlisk poszczególnych gatunków. Współczesna idea ochrony środkowo-europejskich płazów i gadów głosi konieczność ochrony gatunków na dużych przestrzeniach. Ponadto, pomiędzy tymi obszarami (ostojami) należy zachować lub utworzyć korytarze ekologiczne, umożliwiające swobodną migrację zwierząt.

Województwo śląskie ma wyjątkowo dogodny, naturalny układ jednostek fizjograficznych dla wielkoobszarowych ostoi, a zatem najskuteczniejszej ochrony różnych gatunków fauny. Posiada góry średniej wysokości (gatunki górskie), wyżyny, kotliny oraz obszary dolinne nad rzekami (gatunki nizinne). Beskidzkie kompleksy leśne z potokami, bagienkami, oczkami wodnymi i źródłami są częścią ogromnego biomu karpackiego - Puszczy Karpackiej. Kompleksy lasów nizinno-wyżynnych to dawna Puszcza Śląska: Lasy Pszczyńsko-Kobiórskie, Lasy Rudzko-Raciborskie, Lasy Lublinieckie, lasy Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Lasy nad Górną Liswartą oraz wiele mniejszych kompleksów leśnych. Połączenie wymienionych obszarów siecią korytarzy ekologicznych jest możliwe i konieczne.

Kolejnym elementem krajobrazu województwa, wpływającym na kondycję populacji zwłaszcza płazów, są ogromne systemy sztucznych stawów hodowlanych w dolinach Wisły (tzw. Żabi Kraj) i Odry (Łężczok, Wielikąt i in.) oraz ich dopływów, jak również liczne rzeki i potoki. Istotnym elementem są również zbiorniki retencyjne, "dzikie stawy" na terenach szkód górniczych oraz zalane piaskownie i żwirownie. Pozostałe obszary, to tereny zajęte pod uprawy rolne lub budownictwo oraz nieużytki.

Na wymienionych obszarach występują przeważnie niemal wszystkie gatunki płazów i gadów. Wszystkie one podlegające w kraju ochronie prawnej, a kilka znajduje się w wykazach międzynarodowych konwencji i dyrektyw. Ostoje o randze międzynarodowej wytypowano m.in. w oparciu o obecność gatunków zamieszczonych na czerwonej liście IUCN (2000 IUCN Red List of Threatened Species) i/lub uwzględnionych w Dyrektywie Siedliskowej oraz Konwencji Berneńskiej. Ostoje o randze krajowej typowano m.in. w oparciu o obecność gatunków zamieszczonych na Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce (2002), w Polskiej czerwonej księdze zwierząt (2001) oraz w wykazach ECONET-PL i CORINE. Z uwagi na obecność tych gatunków, wszystkie wyznaczone poniżej obszary - ostoje herpetofauny, potencjalnie kwalifikują się do ostoi o randze międzynarodowej lub krajowej. Z tego też powodu, największe powierzchnie leśne uznano za ostoje międzynarodowe, natomiast te najmniejsze, położone w obrębie lub w pobliżu miast, odizolowane barierą urbanizacji, bardziej zagrożone, uznano za ostoje o randze krajowo-regionalnej. Takie niewielkie (np. głęboka kałuża na polnej czy leśnej gruntowej drodze), ale jakże ważne stanowiska, z jednym do kilku gatunków, pełniące funkcje swoistych "mikrorezerwatów przyrody", powinny być rejestrowane przez gminy, szkoły itp. Najlepiej byłoby te małe powierzchnie tak zrewitalizować, łącznie z ich otoczeniem, aby połączyć je siecią korytarzy ekologicznych (przez niewielkie nasadzenia, a przede wszystkim zarezerwowanie obszarów pod takie działania) z ostojami o najwyższej kategorii. Wszystkie powierzchnie leśne i wodne w województwie śląskim powinny docelowo tworzyć taki jeden, zwarty system.

Ostoje herpetofauny o randze międzynarodowej:

• Park Narodowy Dolina Górnej Wisły. Rolę najważniejszej ostoi niemal wszystkich gatunków płazów (17) i większości gadów (6 gatunków) mógłby pełnić Park Narodowy Doliny Górnej Wisły. Tereny te należą obecnie m.in. do Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego. Obszar ten znalazł się również wśród krajowych propozycji ostoi przyrody, zgłoszonych do europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000. Beskid Śląski, jako część potężnego karpackiego leśnego biomu - Puszczy Karpackiej, jest dla płazów i gadów najskuteczniejszą ostoją (refugium). Dolina Wisły wraz z jej otoczeniem to tzw. Żabi Kraj z licznymi stawami i mokradłami łąkowymi, które także mogą odegrać strategiczną rolę w uratowaniu płazów i niektórych gadów w całym regionie podbeskidzko-wyżynnym. Funkcję otuliny mogłaby pełnić Puszcza Pszczyńska wraz z rezerwatem przyrody Żubrowisko. Obecna forma ochrony - częściowo w granicach parku krajobrazowego.
• Jurajski Park Narodowy i okolice. Ostoja obejmuje teren projektowanego Jurajskiego Parku Narodowego wraz z otulinowymi obszarami leśnymi, w którym występują wszystkie niżowe gatunki płazów (13) i 6 gatunków gadów. Liczne rezerwaty, krajobraz, zbiorniki wodne, jaskinie oraz wywierzyska, kwalifikują go do grupy najciekawszych obszarów przyrodniczych w województwie. Obecna forma ochrony - częściowo w granicach parku krajobrazowego.
• Beskid Żywiecki i Beskid Mały. We wszystkich piętrach bioklimatycznych łącznie występują niemal wszystkie gatunki płazów (16 gatunków, bez żaby śmieszki) oraz wszystkie charakterystyczne dla tych obszarów gady (6 gatunków), w tym najrzadszy - gniewosz plamisty. Obecna forma ochrony - park krajobrazowy.
• Lasy Rudzko-Raciborskie. Występują tu wszystkie gatunki płazów (13) charakterystyczne dla niżu oraz 6 gatunków gadów, w tym bardzo rzadki - gniewosz plamisty. Z danych historycznych wynika, iż występował tu niegdyś żółw błotny, ale wyginął do lat 60. XX wieku. Ostatnie jego stwierdzenia (niestety nie naukowe) miały miejsce prawdopodobnie w stawach rezerwatu przyrody Łężczok oraz gospodarstwa rybackiego Wielikąt. Teren ten obejmuje kompleks leśny, który rozciąga się również na terenie województwa opolskiego. Ponadto przylega on do innego dużego kompleksu leśnego - Puszczy Pszczyńskiej. Obecna forma ochrony - park krajobrazowy.
• Lasy Lublinieckie w dolinie Małej Panwi. Występują tu wszystkie gatunki płazów nizinnych (13) i wszystkie gady (6 gatunków), w tym najrzadszy - gniewosz plamisty. Z doliną Małej Panwi związany był do lat 60. XX wieku żółw błotny. Ostatni martwy okaz tego gatunku znaleziono w Żędowicach (obecnie w województwie opolskim). Liczne rozlewiska Małej Panwi i stawy zapewniają odpowiednie warunki do reintrodukcji tego gatunku. Obszar ma połączenie z lasami opolskimi. Obecna forma ochrony - brak ochrony.
• Lasy górnej Liswarty. Występuje tu 6 gatunków gadów i wszystkie niżowe gatunki płazów (13), które licznie godują w rozlewiskach rzek, stawach, leśnych oczkach wodnych, rowach melioracyjnych i niewielkich mokradłach, a odpowiednie żerowiska mają w lasach i na łąkach. Obecna forma ochrony - park krajobrazowy.
• Płaty leśne na północ od Kłobucka w dolinie dolnej Liswarty. Ostoja powinna również obejmować ich łąkowo-polne otoczenie. Siedliska rozrodcze płazów nizinnych znajdują się w nielicznych zbiornikach wodnych, rozlewiskach Liswarty i leśnych rowach melioracyjnych. Gady (5 gatunków; prawdopodobnie bez gniewosza plamistego) występują na obrzeżach lasów oraz na skałkach wapiennych. W Rębielicach Królewskich znajduje się osobliwe, dokumentacyjne stanowisko paleontologiczne płazów i gadów kopalnych. Obecna forma ochrony - brak ochrony.
• Środowisko jeziorkowo-leśne w obrębie miast GOP. Środowisko jeziorkowo-leśne w obrębie miast Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego tworzą liczne wyrobiskowe i zapadliskowe zbiorniki wodne, w obrębie miast i na ich obrzeżach. Niektóre są w otoczeniu nieużytków, działek; rzadziej mają otoczenie leśno-łąkowe. Osobliwy "jeziorkowy" krajobraz "dzikich stawów" charakteryzuje miasta: Świętochłowice, Gliwice, Chorzów, Bytom, Katowice, Ruda Śląska, Knurów. Niektóre stawy, jak np. Żabie Doły oraz południową część Lasu Kochłowickiego (Uroczysko Buczyna) objęto już ochroną w formie zespołów przyrodniczo-krajobrazowych; wiele innych również zasługuje na ochronę. Wyznaczony obszar GOP, posiadający w swym krajobrazie wyjątkowo dużo stawów wraz z otaczającymi go od południa Lasami Panewnicko-Mikołowsko-Murckowskimi, zasługuje na zakwalifikowanie go do jednej z ośmiu wielkoobszarowych ostoi płazów o randze europejskiej.

Ważniejsze ostoje herpetofauny o randze krajowo-regionalnej:

• Stawy i las w okolicy Gorzyczek, Łazisk Rybnickich oraz żwirownie nad Olzą,
• Płaty leśne i łąki w okolicach Rybnej i Tarnowskich Gór,
• Okolice Łazisk Górnych (lasy i łąki ze stawkami),
• Garb Mikołowski ze źródłami browarnymi i stawkami,
• Okolice pomiędzy Tychami Wygorzele a Lędzinami,
• Płaty leśne między Rybnikiem a Radlinem,
• Stawy okolic Jastrzębia Zdroju,
• Stawy między Kończycami a Zebrzydowicami,
• Stawy i laski w Haźlachu,
• Stawy Międzyrzecza i Mazanowic,
• Stawy między Wilamowicami a Czernichowem,
• Las i stawy w Łabędach,
• Jezioro Pławniowickie, Dzierżno Małe i Wielkie wraz z lasem,
• Zbiornik Pogoria I, II, III oraz Zbiornik Chechło-Nakło,
• Las na północ od Toszka wraz ze stawem,
• Stawy chwałowickie.

Materiał strony opracowano 20 kwietnia 2004 roku na podstawie Opracowania ekofizjograficznego województwa śląskiego do Planu zagospodarowania przestrzennego województwa śląskiego oraz materiałów źródłowych autorstwa: dr. Józefa Świerada, mgr. Marka Sołtysiaka, Krzysztofa Kokoszki oraz Jarosława Wojtczaka. Autor opracowania: A. Wower.