Ostoje przyrody wyznaczane są w oparciu o różne kryteria, ustalane i definiowane odrębnie przez poszczególne zespoły przyrodników. Mogą mieć różną rangę - od lokalnej do międzynarodowej, a zależy to od statusu i skali zagrożenia gatunku bądź siedliska w danej ostoi.

Pierwszą próbę stworzenia sieci cennych przyrodniczo obszarów w skali międzynarodowej podjęli ornitolodzy. Federacja BirdLife International opracowała Program ochrony ostoi ptaków (ang. Important Bird Areas Programme - IBA Programme), który jest obecnie najważniejszym programem realizowanym przez organizacje zajmujące się ochroną ptaków i ich siedlisk w poszczególnych państwach. Celem programu jest identyfikacja i ochrona światowej sieci obszarów o podstawowym znaczeniu dla ptaków. W ciągu ostatnich dziesięcioleci był on szczególnie intensywnie rozwijany w Europie, gdzie przekształcił się w program ciągły. Klasyfikacji obszarów pod względem ich ważności dla ptaków dokonuje się w oparciu o kryteria jakościowe i ilościowe (dotyczące składu gatunkowego i liczebności awifauny występującej na danym terenie).

W 2000 roku ukazały się również dwie publikacje poświęcone przybrzeżnym i morskim ostojom ptaków nad Bałtykiem. Pierwsza z nich, będąca podsumowaniem międzynarodowego programu inwentaryzacji ostoi ptaków nad Morzem Bałtyckim (tzw. Program bałtycki), to szczegółowy opis 169 ostoi leżących na wybrzeżu Bałtyku i na otwartym morzu. Druga, wydana przez OTOP, omawia ostoje ptaków na polskim wybrzeżu Bałtyku. Inwentaryzację ostoi przeprowadzono w ramach Programu bałtyckiego realizowanego w latach 1998-2000. W 2002 roku opublikowany został polski, uaktualniony wykaz ostoi o randze europejskiej i krajowej, przygotowany przez Zakład Ornitologii PAN, OTOP i Instytut na rzecz Ekorozwoju. Z terenu województwa śląskiego wytypowano cztery ostoje: Dolinę Górnej Wisły (ranga europejska), Stawy Łężczok (ranga krajowa), Stawy Wielikąt (ranga krajowa), Jezioro Świerklaniec (ranga krajowa). Trzy kolejne obszary - Lasy Kobiórskie i Pszczyńskie, Beskid Śląski i Beskid Żywiecki - znalazły się na liście potencjalnych Obszarów Specjalnej Ochrony sieci Natura 2000, wymagających zebrania dokumentacji ornitologicznej według kryteriów BirdLife International. W latach 2003/2004 OTOP przygotował uaktualnienie spisu ostoi ptaków o randze międzynarodowej w Polsce. Nowy wykaz, który planowo powinien ukazać się w czerwcu 2004 roku, będzie zawierał około 120 takich ostoi, a zatem więcej niż wcześniejszy, z roku 2000.

Korzystając z inspiracji i doświadczeń ornitologów, w roku 1995 na pierwszej Konferencji Planta Europa w Hyeres (Francja) sformułowano potrzebę identyfikacji najważniejszych w Europie ostoi roślin. W roku 2001 ukazała się pierwsza publikacja dotycząca kryteriów wyznaczania ważnych ostoi roślin (Palmer M., Smart J. 2001. Important Plant Areas in Europe. Guidelines for the selection of Important Plant Areas in Europe. Plantlife), przygotowana na trzecią Konferencję Planta Europa w Czechach. W roku 2002 federacja Plantlife International opublikowała podręcznik do identyfikacji ważnych ostoi roślin. Celem Programu ważnych ostoi roślin (ang. Important Plant Areas Programme - IPA Programme) jest identyfikacja i ochrona sieci najlepszych miejsc dla ochrony roślin w Europie i na całym świecie. Ważna ostoja roślin to naturalny lub półnaturalny obszar o największym znaczeniu botanicznym dla gatunków rzadkich, zagrożonych i endemicznych, siedlisk i różnorodności roślin, który może być wyznaczony, chroniony i zarządzany jako ostoja. Ostoja jest wyznaczana, jeśli spełnia przynajmniej jedno z trzech kryteriów: A - gatunki zagrożone, B - bogactwo, C - zagrożone siedliska. Pilotowe projekty programu IPA zostały podjęte na Białorusi, w Czechach, Grecji, Słowenii, Szwecji, Turcji i w Wielkiej Brytanii. W styczniu 2003 roku w Instytucie Botaniki PAN w Krakowie odbyło się pierwsze spotkanie w sprawie programu ważnych ostoi roślin, na którym przyjęto plan pracy botaników nad wyznaczeniem ostoi roślin w Polsce. Członkiem Komitetu Sterującego i doradcą Planta Europa jest prof. Zbigniew Mirek, dyrektor Instytutu Botaniki PAN w Krakowie.

Na terenie naszego kraju funkcjonują obecnie cztery ogólnopolskie programy wyznaczania ostoi przyrody. W 1985 roku na terenie Unii Europejskiej rozpoczęto realizację programu CORINE (ang. Coordination of Information on the Environment Programme), którego celem jest stworzenie spójnego systemu informacji o środowisku przyrodniczym, opartego na standardach przyjętych w UE. Na początku lat 90. ubiegłego wieku program objął swym zasięgiem także kraje Europy Środkowej, w tym Polskę. Końcowym efektem realizacji programu jest baza danych z informacjami o ostojach rzadkich i zagrożonych gatunków roślin i zwierząt oraz ich siedlisk. W banku danych CORINE znalazło się 66 ostoi z terenu województwa śląskiego.

Dużo większe znaczenie z punktu widzenia ochrony przyrody będzie jednak dla nas miała sieć obszarów o randze europejskiej, o nazwie Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000, z uwagi na odpowiednie regulacje prawne. Celem tworzenia sieci jest ochrona różnorodności biologicznej poprzez zachowanie siedlisk naturalnych oraz gatunków dzikiej flory i fauny, będących przedmiotem zainteresowania Wspólnot Europejskich, w stanie sprzyjającym ochronie, w ich naturalnym zasięgu lub - tam, gdzie to stosowne - odtworzenie takiego stanu. Realizacja wyznaczonego celu odbywa się poprzez: tworzenie obszarów chronionych, utrzymywanie i zagospodarowywanie, zgodnie z wymaganiami ekologicznymi, siedlisk w strefach chronionych i poza nimi, odtwarzanie zniszczonych biotopów oraz tworzenie biotopów. Polska zobowiązana była do przygotowania na etapie przedakcesyjnym wykazu ostoi proponowanych do sieci Natura 2000. Wstępny kształt sieci Natura 2000, który będzie obowiązywał przez pierwszy okres członkostwa Polski w Unii Europejskiej nie jest jeszcze znany. Omówiony wcześniej Program ochrony ostoi ptaków zaowocował wydaniem w latach 1994 i 2002, wykazu ostoi ptaków w Polsce. W roku 2003 zapoczątkowany został program ważnych ostoi roślin (IPAs), jednakże wyniki prac nie zostały jeszcze opublikowane.

Pierwsza zbiorcza lista ostoi przyrody w województwie śląskim, o randze od lokalnej do międzynarodowej, przygotowana została w 2003 roku, w trakcie prac nad Opracowaniem ekofizjograficznym do Planu zagospodarowania przestrzennego województwa śląskiego, koordynowanych przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Do udziału w pracach zaproszono specjalistów z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wytypowano kilkadziesiąt ostoi florystycznych (ostoje roślin naczyniowych - 15 ostoi o randze międzynarodowej, 25 o randze krajowej i 16 ostoi regionalnych; ostoje mszaków - 2 ostoje o randze międzynarodowej, 6 o randze krajowej i 3 ostoje regionalne; 2 ostoje porostów) i faunistycznych (ostoje ryb i minogów - 10 ostoi o znaczeniu krajowym i 6 o znaczeniu regionalnym; ostoje płazów i gadów - 8 ostoi o randze międzynarodowej i 16 ostoi o randze krajowo-regionalnej; ostoje ptaków - 1 ostoję o randze międzynarodowej, 4 ostoje o randze krajowej i 8 ostoi o randze regionalnej; ostoje ssaków - 6 ostoi o randze międzynarodowej, 3 ostoje o randze krajowej i 4 ostoje o randze regionalnej). Są wśród nich zarówno niewielkie enklawy, jak i wielkopowierzchniowe obszary. W przyszłości lista ta będzie weryfikowana i uzupełniana.

Ostoje przyrody to miejsca najcenniejsze przyrodniczo. Są dla nas wyjątkową, a niejednokrotnie również najbardziej zagrożoną zanikiem, częścią rodzimej przyrody. Znaczna ich liczba w województwie śląskim nie została jednak dotąd objęta żadną formą ochrony.

Materiał strony opracowano 26 stycznia 2004 roku. Autor opracowania: J. B. Parusel, A. Wower. Ostatnia aktualizacja zawartości strony: 8 czerwca 2004 r.