Bogata rzeźba terenu województwa, którego granice obejmują obszary zarówno nizinne, jak i wyżynne oraz pasma górskie Beskidów sprawia, że występują tu niemal wszystkie krajowe gatunki płazów. Część z nich związana jest przede wszystkim z terenami nizinnymi (traszka grzebieniasta, kumak nizinny, grzebiuszka ziemna, ropucha paskówka, rzekotka drzewna, żaby zielone: jeziorkowa, śmieszka i ich mieszaniec - żaba woda oraz z żab brunatnych - żaba moczarowa), inne występują głównie na nizinach, ale częściowo także w górach (traszka zwyczajna oraz ropuchy - szara i zielona). Obecne są tu również gatunki typowo górskie (salamandra plamista, traszki - górska i karpacka oraz kumak górski). Zaledwie jeden przedstawiciel lokalnej fauny - żaba trawna (zaliczana do żab brunatnych) charakteryzuje się szerokim zasięgiem i jest pospolita zarówno na nizinach, jak i w górach.

Gatunki płazów, które na terenie województwa są rzadkie i szczególnie zagrożone, zamieszczone zostały w Czerwonej liście kręgowców Górnego Śląska, która ukazała się w 1996 roku. Należą do nich: salamandra plamista, traszki - grzebieniasta i karpacka, kumak nizinny, grzebiuszka ziemna, ropucha paskówka oraz żaba śmieszka. Dwa gatunki - traszkę grzebieniastą i traszkę karpacką - uwzględniono w najnowszym wydaniu Polskiej czerwonej księgi zwierząt. Traszka grzebieniasta zaliczona została do gatunków niższego ryzyka, ale bliskich zagrożenia (kategoria NT), natomiast traszkę karpacką określono jako gatunek najmniejszej troski (kategoria LC). Traszka karpacka jest jedynym endemitem wśród płazów - występuje wyłącznie w Karpatach (znacznie liczniej we wschodniej części Karpat, a szczególnie w Bieszczadach).

Doliny beskidzkich potoków zamieszkuje jedyna w kraju, jajożyworodna forma płaza - salamandra plamista. Do rozwoju larwalnego wykorzystuje górskie potoki i ich rozlewiska oraz górskie misy i stawki źródliskowe. Gatunek ten występuje głównie na pogórzu i w górach, gdzie osiąga wysokość nieco ponad 1 000 m n.p.m.

Na szczególną uwagę zasługuje również jeden z najmniejszych krajowych gatunków - rzekotka drzewna, która prowadzi lądowy, najczęściej nadrzewny tryb życia. Żyje wśród liści drzew, krzewów i traw, polując głównie na owady. Chodzenie po gładkich, pionowo ustawionych przedmiotach umożliwiają jej lepkie przylgi umieszczone na końcach palców. Gatunek ten występuje stosunkowo nielicznie na terenie całego kraju.

Wykaz gatunków płazów występujących w województwie śląskim

Stan populacji wszystkich gatunków płazów zależy przede wszystkim od obecności na danym terenie odpowiednich miejsc rozrodu. Wszystkie płazy (z wyjątkiem salamandry plamistej, która rodzi larwy) składają jaja do wody, gdzie przebiega rozwój ich larw. W granicach województwa obserwować można efekty różnorodnych form działalności gospodarczej człowieka, który z jednej strony niejednokrotnie przyczynia się do zaniku takich naturalnych stanowisk, a z drugiej - stwarza nowe, potencjalne miejsca rozrodu dla płazów. Na omawianym terenie istnieje szereg antropogenicznych środowisk wodnych, takich jak: zbiorniki zaporowe, liczne stawy hodowlane oraz zbiorniki zapadliskowe i powyrobiskowe na terenach poprzemysłowych. Istotny jest również stopień zachowania sąsiadujących z nimi siedlisk lądowych, a więc miejsc żerowania oraz kryjówek letnich i zimowych (przy czym niektóre gatunki zimują na dnie zbiorników i cieków wodnych).

Wodne środowiska godowania i rozwoju larw płazów, z wykazem gatunków preferujących te środowiska^*

Charakterystyczny dla województwa wysoki stopień uprzemysłowienia i urbanizacji oraz stosunkowo silnie rozwinięte rolnictwo niosą z sobą szereg zagrożeń dla fauny płazów, między innymi następujące:

1. eliminację siedlisk rozrodczych w efekcie:
   1. pogarszania się jakości wody poprzez zanieczyszczenia przemysłowe i komunalne oraz eutrofizację wód (w pierwszej kolejności ustępują gatunki bardziej wrażliwe, np. salamandra plamista, traszki - grzebieniasta i karpacka, kumak nizinny, grzebiuszka ziemna, ropucha paskówka),
   2. regulacji i zabudowy hydrotechnicznej cieków wodnych (m.in. zanik starorzeczy) oraz obniżania poziomu wód gruntowych i osuszania terenów podmokłych,
   3. dewastacji miejsc cennych przyrodniczo, połączonej z eliminacją niewielkich zbiorników wodnych (śródleśnych, śródpolnych itp.),
   4. zaniku mozaiki środowisk (np. rolnictwo wielkoobszarowe),
   5. zasypywania zbiorników zapadliskowych i powyrobiskowych na terenach poprzemysłowych,
   6. odprowadzania wody z rowów przydrożnych i asfaltowania dróg leśnych,
2. rozbudowę sieci dróg i zwiększenie ruchu samochodowego, którym towarzyszy przecinanie siedlisk płazów i tras ich wędrówek związanych z godami, zimowaniem oraz poszukiwaniem pokarmu (płazy masowo giną na drogach, które zazwyczaj nie posiadają specjalnych przepustów dla tych zwierząt),
3. niszczenie kryjówek letnich i zimowych,
4. wypalanie roślinności trawiastej i szuwarowej.

Obecnie miejsca rozrodu lokalnej fauny są często silnie zdegradowane, co doprowadza do zaniku stanowisk. Efektem wspomnianych powyżej działań jest między innymi brak rozrodu oraz tworzenie izolowanych populacji narażonych na wymarcie. I chociaż wszystkie krajowe gatunki płazów podlegają prawnej ochronie gatunkowej, to najlepszym i najważniejszym sposobem ochrony poszczególnych gatunków jest ochrona obszarowa, a więc ochrona środowiska w którym żyją i rozmnażają się.

Najpełniejsze dane na temat fauny płazów województwa, choć niekompletne i zróżnicowane dla poszczególnych regionów, pochodzą z drugiej połowy XX wieku. Brak systematycznych i kompleksowych badań monitoringowych nie pozwala dokładnie śledzić zachodzących na omawianym terenie przemian, jak również utrudnia wytypowanie terenów najcenniejszych przyrodniczo oraz ocenę sytuacji poszczególnych gatunków.

Aktualne informacje dotyczące rozmieszczenia płazów w województwie śląskim ukażą się w Atlasie rozmieszczenia płazów i gadów w Polsce, opracowywanym przez Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Bliższe informacje można uzyskać pisząc na adres IOP PAN. Ilość zgromadzonych na potrzeby atlasu danych pochodzących z terenu województwa śląskiego wskazuje, iż jest ono obecnie jednym z najlepiej rozpoznanych, pod względem herpetofauny, województw w kraju.

Tekst wstępny, opracowany na podstawie materiałów źródłowych, dostępnych w Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Materiał strony opracowano 14 stycznia 2003 roku. Autor opracowania: A. Wower.