Przyroda Województwa Śląskiego
Województwo Człowiek i przyroda Badania i edukacja Ochrona przyrody Przyroda nieożywiona Przyroda ożywiona
Pomniki przyrody nieożywionej
 
Ochrona przyrody Obiekty ochrony przyrody
Pomocne i polecane Mapa serwisu
Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Wodospad w Sopotni Wielkiej
fot. J. B. Parusel
Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Dorkowa Skała
fot. Z. Wieland
Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Głaz narzutowy w Czyżowicach
fot. R. Bula
Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Skały Grzybowe na Równem
fot. Z. Wieland
Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Wychodnie skał w korycie Białej Wisełki
fot. Z. Wieland
Pomnikami przyrody, według ustawy o ochronie przyrody, są "pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątkowej i krajobrazowej odznaczające się indywidualnymi cechami wyróżniającymi je wśród innych tworów". Ustawa określa, jakie twory w szczególności należy poddać ochronie - "sędziwe i okazałych rozmiarów drzewa lub krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe, jaskinie".

Wśród pomników przyrody nieożywionej w województwie śląskim (według stanu z 15 sierpnia 2004 r.) najliczniej reprezentowane są głazy narzutowe - 22 obiekty, jaskinie - 16, skałki - 13. Ponadto ochroną objęte zostały: wodospad, osiem źródeł lub zespołów źródeł i odkrywka geologiczna.

Pomnikowe głazy narzutowe występują najliczniej na obrzeżach obszarów niżowych - na pograniczu Niziny Śląskiej i wyżyn: Śląskiej i Woźnicko-Wieluńskiej oraz w Kotlinie Oświęcimskiej. Tam gwałtownie malała siła transportująca lądolodu i głazy spoczęły wśród osadów lodowca. Największą wartość poznawczą mają głazy znajdujące się w miejscu, w którym pozostawił je topniejący lądolód. Takim obiektem jest Głaz Oskara Michalika, potężny granitognejs o obwodzie 760 cm w części nadziemnej. Największym głazem pomnikowym w województwie jest granit umieszczony na Placu Wolności w Raciborzu. Ma 1 070 cm obwodu, pochodzi ze żwirowni w Raciborzu Studziennej.

Ochroną pomnikową objęte są najcenniejsze jaskinie fliszowe w Beskidach. Są to przeważnie formy powstałe w rezultacie powierzchniowych ruchów mas skalnych, rozwinięte na szczelinie lub systemie szczelin. Dziesięć z nich znajduje się we wschodniej części Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego. Utworzyły się w piaskowcach warstw godulskich. Najdłuższe korytarze (ok. 900 m) ma jaskinia w Trzech Kopcach. Jaskinię Lodową charakteryzuje wyjątkowo zimny mikroklimat, sprzyjający długiemu utrzymywaniu się nacieków lodowych. Jaskinia Chłodna znajduje się na terenie rezerwatu Kuźnie. Dwie jaskinie - pomniki przyrody we wschodniej części Żywieckiego Parku Krajobrazowego rozwinęły się w piaskowcach gruboławicowych warstw magurskich. Większa z nich - jaskinia w Sopotni, zwana też Wickową, ma korytarz o długości ponad 100 m. W Beskidzie Małym na uwagę zasługuje Jaskinia Komonieckiego. Jest to jaskinia warstwowa pochodzenia erozyjno-wietrzeniowego, największa tego typu w Beskidach. Powstała w piaskowcach warstw istebniańskich.

Pomnikowe ostańce skalne grupują się w Beskidach i na Wyżynie Częstochowskiej. W rejonie Wisły chronione są wychodnie piaskowców istebniańskich w formie ambon przyszczytowych, grzybów lub grzęd. Jedną z nich jest okazała skała Na Kobylej, od strony północnej kończąca się 14-metrową ścianą. Szczególnie cennym obiektem jest Malinowska Skała, ambona wierzchowinowa zbudowana ze zlepieńców, które stanowią wzorcowe (stratotypowe) odsłonięcie warstw godulskich górnych. Bardzo malowniczy jest ostaniec piaskowcowo-zlepieńcowych ławic warstw istebniańskich dolnych, znany jako Baszta Skalna lub skałka Na Zakocierzy w Beskidzie Małym. Na Wyżynie Częstochowskiej grupy ostańców wapieni górnojurajskich o zróżnicowanych formach są chronione w okolicy Smolenia i Złożeńca (poz. 27-30 w tabeli).

Wodospad na potoku Sopotnia Wielka jest największym tego rodzaju obiektem w Beskidach. Woda spływa po powierzchni warstwy piaskowca magurskiego, zapadającej pod kątem ok. 40°. Próg ma długość ok. 15 m, a jego wysokość dochodzi do 10-12 m. U jego podnóża, wiry spadającej wody wyżłobiły kocioł eworsyjny o głębokości do 5 m. Ochronie podlega też odcinek koryta (o długości 40 metrów) poniżej wodospadu. Stanowi głęboko wcięty w podłoże skalne jar, powstały podczas cofania się progu wodospadu wskutek erozji.

Wywierzysko w Strzemieszycach to obfity wypływ wód z triasowych skał węglanowych. Ochronie podlega cały obszar źródliskowy. Jest jedynym z kilku w województwie pomników przyrody nieożywionej, powołanych przez władze gminne.

Odkrywka geologiczna w Grodźcu odsłania żyłę skał magmowych (cieszynitów), przecinającą dolnokredowe skały fliszowe płaszczowiny cieszyńskiej oraz strefę skał przeobrażonych pod wpływem wysokiej temperatury, jaką miała magma wciskająca się w skały osadowe. Obecnie tego rodzaju obiekt byłby wzięty pod ochronę jako stanowisko dokumentacyjne.

Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Pomniki przyrody nieożywionej
w województwie śląskim

Wykaz pomników przyrody nieożywionej w województwie śląskim*

  Lp.     Nazwa pomnika Data ustanowienia Miejscowość Gmina Przedmiot ochrony
1 - 6.07.1962 Bielsko-Biała Bielsko-Biała Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
2 Jaskinia Na Stołowie 23.04.1993 Brenna Brenna Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
3 Wywierzysko w Strzemieszycach 22.05.1996 Strzemieszyce Wlk. Dąbrowa Górnicza Źródlisko.
4 - 21.12.1998 Czyżowice Gorzyce Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
5 Diabelski Kamień 27.06.1957 Olszyna Herby Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
6 Brama Twardowskiego 4.11.2002 Siedlec Janów Naturalne odsłonięcie wapieni górnojurajskich; formy erozyjne.
7 - 23.10.1958 Grodziec Śląski Jasienica Odkrywka cieszynitów i łupków fliszowych.
8 - 27.06.1957 Rudzica Jasienica Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
9 Jaskinia Przed Rozdrożem 23.04.1993 Korbielów Jeleśnia Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach magurskich.
10 - 18.01.1964 Sopotnia Wielka Jeleśnia Wodospad na potoku Sopotnia Wielka.
11 Jaskinia Wickowa 23.04.1993 Sopotnia Wielka Jeleśnia Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach i łupkach magurskich.
12 - 1.01.1957 Truszczyca Kalety Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
13 1.01.1957 Kochcice Kochanowice Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
14 Pomnik Schilla 27.06.1957 Sadów Koszęcin Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
15 - 27.06.1957 Sadów Koszęcin Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
16 Malinowska Skała 22.09.1977 Lipowa Lipowa Naturalne odsłonięcie zlepieńców godulskich.
17 Jaskinia Chłodna 23.04.1993 Twardorzeczka Lipowa Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
18 Jaskinia Przed Balkonem 23.04.1993 Twardorzeczka Lipowa Jaskinia szczelinowa w piaskowcach godulskich.
19 - 27.06.1957 Lubliniec** Lubliniec Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
20 - 1.01.1962 Syrynia Lubomia Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
21 - 24.10.2000 Łaziska Górne Łaziska Górne Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
22 Źródło Mniszka 24.10.2000 Łaziska Górne Łaziska Górne Źródło w przeobrażonym środowisku miasta.
23 Jaskinia Wietrzna Dziura 23.04.1993 Łodygowice Łodygowice Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
24 Skała Miłości 25.02.2004 Mstów Mstów Naturalne odsłonięcie wapieni górnojurajskich; formy erozyjne.
25 Źródła Pani Halskiej 28.06.2004 Sokolniki Niegowa Zespół źródeł.
26 Zespół źródeł rzeki Centurii 28.06.2004 Centuria Ogrodzieniec Zespół źródeł.
27 Zawsie - Smoleń Pilica Naturalne odsłonięcie wapieni górnojurajskich; formy erozyjne.
28 Wypalaniec - Smoleń Pilica Naturalne odsłonięcie wapieni górnojurajskich; formy erozyjne.
29 Pośrednica - Smoleń Pilica Naturalne odsłonięcie wapieni górnojurajskich; formy erozyjne.
30 Smyl - Złożeniec Pilica Naturalne odsłonięcie wapieni górnojurajskich; formy erozyjne.
31 - 29.04.1961 Jankowice Pszczyna Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
32 - 29.04.1961 Jankowice Pszczyna Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
33 - 21.05.1960 Pszczyna Pszczyna Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
34 - 1.01.1960 Racibórz Racibórz Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
35 - 22.10.1960 Ruda Śląska Ruda Śląska Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
36 Głaz Oskara Michalika 21.12.1998 Rybnik Rybnik Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
37 - 17.09.1981 Rybnik Chwałowice Rybnik Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
38 - 17.09.1981 Rybnik Chwałowice Rybnik Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
39 - 17.09.1981 Rybnik Chwałowice Rybnik Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
40 - 27.06.1957 Pogórze Skoczów Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
41 Jaskinia Lodowa 2.12.1980 Szczyrk Szczyrk Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
42 Jaskinia w Trzech Kopcach 2.12.1980 Szczyrk Szczyrk Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
43 Jaskinia Pajęcza 23.04.1993 Szczyrk Szczyrk Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
44 Jaskinia w Jaworzynie 23.04.1993 Szczyrk Szczyrk Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
45 Jaskinia U Jakubca 23.04.1993 Szczyrk Biła Szczyrk Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
46 Jaskinia Komonieckiego 23.04.1993 Las Ślemień Jaskinia w piaskowcach istebniańskich.
47 Baszta Skalna 26.10.1962 Zakocierz Ślemień Naturalne odsłonięcie piaskowców istebniańskich, formy erozyjne.
48 Jaskinia Czarne Działy I 23.04.1993 Ślemień Ślemień Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach istebniańskich.
49 Jaskinia Czarne Działy II 23.04.1993 Ślemień Ślemień Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach istebniańskich.
50 - 1.01.1960 Tarnowskie Góry Tarnowskie Góry Głaz narzutowy pochodzenia skandynawskiego.
51 Głaz trapezowy*** 8.04.1969 Cisiec Węgierska Górka Blok skalny.
52 Skały Grzybowe w Paśmie Stożka 23.10.1958 Wisła Wisła Naturalne odsłonięcie piaskowców istebniańskich, formy erozyjne.
53 Skały Grzybowe na Równem 23.10.1958 Wisła Wisła Naturalne odsłonięcie piaskowców istebniańskich, formy erozyjne.
54 Dorkowa Skała 23.10.1958 Wisła Wisła Naturalne odsłonięcie piaskowców istebniańskich, formy erozyjne.
55 Skały Na Kobylej 23.10.1958 Wisła Wisła Naturalne odsłonięcie piaskowców istebniańskich, formy erozyjne.
56 Jaskinia Malinowska 02.12.1980 Wisła Wisła Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
57 Jaskinia Salmopolska 23.04.1993 Wisła Malinka Wisła Jaskinia osuwiskowa w piaskowcach godulskich.
58 Źródło Spod Skałki 27.07.2004 Zdów Włodowice Źródło i skała wapienna o dużych walorach krajobrazowych.
59 - 15.04.2004 Zdów Piła Włodowice Zespół źródeł.
60 Źródło Spod Brzozy 15.08.2004 Żarki Żarki Źródło o szczególnych walorach krajobrazowych.
Stan z 15 kwietnia 2004 r.
**  Pierwotnie w Kochcicach.
***  Nie istnieje.
Brak nazwy lub brak danych w przypadku daty ustanowienia.

Ze strony można pobrać poniższe artykuły:

  • Jureczka J. 1995, Wysypiska śmieci czy pomniki przyrody? (Format PDF PDF (524 KB)), Przyroda Górnego Śląska nr 2, str. 3,
  • Labus K., M. 2000, Głazy narzutowe na Górnym Śląsku (Format PDF PDF (203 KB)), Przyroda Górnego Śląska nr 19, str. 4,
  • Ochojski A. 2000, Rybnickie głazy narzutowe - pomniki przyrody nieożywionej (Format PDF PDF (512 KB)), Przyroda Górnego Śląska nr 21, str. 12-13,
  • Mysłajek R. W. 2001, Jaskinia w Trzech Kopcach w Beskidzie Śląskim - zdewastowany pomnik przyrody (Format PDF PDF (213 KB)), Przyroda Górnego Śląska nr 26, str. 4.

Do przeglądania i drukowania dokumentów w formacie Format PDF PDF można użyć m.in. dostępnego bezpłatnie programu Adobe Acrobat Reader.

Materiał strony opracowano 15 sierpnia 2004 roku. Autor opracowania: Z. Wieland.

Skała MiłościŹródła CenturiiŹródło Spod BrzozyŹródło Spod SkałkiŹródła w Zdowie Pile
Rezerwaty przyrodyParki krajobrazoweObszary chronionego krajobrazuObszary Natura 2000Pomniki przyrody ożywionejPomniki przyrody nieożywionejStanowiska dokumentacyjneUżytki ekologiczneZespoły przyrodniczo-krajobrazowe
Natura 2000Obiekty ochrony przyrodyOchrona siedlisk przyrodniczychOchrona gatunkowa Ostoje przyrody ożywionejInstytucje i organizacje ochrony przyrodyCzynna ochrona przyrody
Województwo | Człowiek i przyroda | Badania i edukacjaOchrona przyrody | Przyroda nieożywiona | Przyroda ożywiona | Pomocne i polecane | Mapa serwisu
e-mail
Serwis współfinansowany przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach
Copyright © 2002-2006 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska   Projekt i wykonanie: ZiP Soft