Poszczególne gatunki wymagają dla swego rozrodu ściśle określonego biotopu, choć zdarzają się również ptaki o dużej plastyczności siedliskowej (np. kos). Na obszarze województwa śląskiego reprezentowana jest prawie cała rozmaitość środowisk występujących w kraju, co zwiększa różnorodność gnieżdżących się tu gatunków. W Beskidach napotkać można gatunki typowo górskie (np. siwerniak i drozd obrożny), a jednocześnie w lasach województwa wyprowadzają lęgi gatunki nizinne, jak żuraw czy samotnik. Na skałkach w okolicy Kroczyc gnieździł się ciepłolubny nagórnik. Kompleksy stawów hodowlanych w wyżynnej i nizinnej części regionu zajmowane są przez kolonie mewy śmieszki i rybitw. W kamienistych dolinach górskich potoków i rzek Beskidów żyje pluszcz, a w dolinie Warty poniżej Częstochowy istnieje stanowisko lęgowe nurogęsia, charakterystycznego raczej dla centralnej i północnej Polski. Obraz zróżnicowania ekosystemów omawianego obszaru uzupełniają tereny otwarte z polami i łąkami oraz zabudowa miejska i tereny przemysłowe.

Środowiska zabudowań, sztuczne i początkowo obce ornitofaunie, z biegiem czasu również zostały zasiedlone przez kolejne gatunki ulegające synantropizacji i urbanizacji. Znalazły one tutaj odpowiednie dla siebie nisze ekologiczne. Znaczenie tych zjawisk w naszym regionie wiąże się z rozległością obszaru zajętego przez aglomeracje miejskie. Przykładem jest tu pustułka, której zsynantropizowana populacja staje się liczniejsza, niż populacja gnieżdżąca się poza miastami. Procesy te wciąż trwają i w ostatnich kilkunastu latach, w parkach miejskich obserwuje się, między innymi, postępującą urbanizację grzywacza i sójki.

Skład zespołu awifauny lęgowej regionu zmienia się dynamicznie. Przybywają nowe gatunki, poszerzające areały swoich lęgowisk. W ostatniej dekadzie zanotowano tu pierwsze lęgi łabędzia krzykliwego, mewy czarnogłowej, mewy białogłowej i pliszki cytrynowej, a w 2002 roku w województwie po raz pierwszy zagnieździł się szablodziób. Zachodzi również proces odwrotny - ustępowanie gatunków i zanik ich stanowisk lęgowych. Budzi on niepokój, gdyż dotyczy gatunków zagrożonych i ginących, których wycofanie się z regionu może być nieodwracalne. Do grupy gatunków, których stanowiska lęgowe w województwie wygasły w dwudziestym stuleciu (m.in. kulon, batalion, kraska, dzierzby: czarnoczelna i rudogłowa) dołączyła w ciągu ostatnich kilku lat - podgorzałka. Ta kaczka nurkująca była nierzadka na kompleksach stawów jeszcze w pierwszej połowie lat 80-tych. Los podgorzałki może podzielić kilka dalszych gatunków, wiele innych uznano za potencjalnie zagrożone. Zostały one umieszczone, wraz z podaniem kategorii zagrożenia, w Czerwonej liście kręgowców Górnego Śląska.

Przyczyny niekorzystnych tendencji w dynamice populacji ptaków wiążą się przede wszystkim z przekształceniami, degradacją i zanikiem biotopów niezbędnych do ich bytowania. Część gatunków wykazuje się plastycznością w stosunku do zmian w krajobrazie. Ptaki te złagodziły swoją antropofobię i ograniczyły ścisłe dotąd wymagania siedliskowe. Dzięki temu, po okresie spadku liczebności, odbudowały swoje populacje (np. bocian czarny, bielik, żuraw). Wzrost liczebności bielika i niektórych innych ptaków drapieżnych wiąże się również z zaprzestaniem ich tępienia i zmniejszeniem skażenia środowiska przez toksyczne środki ochrony roślin. Inne gatunki cechują się jednak większym konserwatyzmem. Nie zmniejszyły one swoich wymagań wobec dzikich, nieprzekształconych i niepodlegających antropopresji biotopów. Ciągłość występowania tych gatunków na naszych ziemiach staje się coraz bardziej zagrożona (dotyczy to min. głuszca, cietrzewia, dzięcioła białogrzbietego).

Wykaz gatunków ptaków lęgowych województwa śląskiego

Gatunki regularnie lęgowe

Gatunki nieregularnie lęgowe

Gatunki obecnie nielęgowe

Materiał strony opracowano 30 października 2002 roku. Autor opracowania: K. Henel, Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, Oddział w Rudach.